Policy brief

MODELU IDA HODI HALO LEJISLASAUN KONA BA LIBERDADE BA INFORMASAUN

staff image

ARTICLE 19

08 Jul 2001

Share
Print

This content is available in: Arabic, English, French


Iha direitu ba informasaun hanesan garantia ida ne’ebé mak fo sai iha lei internasional, no halo mos nudar garantia ba liberdade ba espresaun iha Artigu 19 hosi Tratadu Internasional Kona ba Direitu Sivil no Polítiku sira. Iha rai barak mak fo signifikadu jurídiku boot ba direitu ne’e, bele liu hosi fo garantia sira atu hetan informasaun ne’ebé hakerek iha sira nia lei inan (konstituisaun) hanesan mos bele liu hosi halo adopsaun ba lei sira ne’ebé mak fo signifikadu prátiku ba direitu ne’e, hakerek ho detalle ba prosesu lolos sira hodi hala’o direitu ne’e.

Modelu ida hodi halo Lejislasaun kona ba Liberdade ba Informasaun sai hanesan dokumentu ida mak ba foti hala’ok diak internasional sira, mak hatudu liu hosi publikasaun ba ARTIGU 19, Direitu atu Públiku sira Hetan Informasaun: Prinsípiu sira kona ba halo Lejislasaun ba Liberdade ba Informasaun, hanesan mos lei oin-oin ba liberdade ba informasaun nian mak mai hosi mundu tomak. Iha hanoin mesak ida mak atu hatan ba nesesidade ba liberdade ba informasaun iha rai barak Ásia Meridional nian no, nune’e, hatudu liu hosi estilu ida iha hakerek lei komun ne’e. Nune’e mos, reprezenta norma sira tomak iha fatin ida ne’e no, nune’e, sai mos importante ba rai sira ne’ebé mak kaer direitu sivil. 

Iha kontestu ida ne’e, kaer liafuan “modelu” la’os atu fo hanoin ba rai hotu-hotu atu kaer dokumentu ida ne’e hanesan sasukat metin ida hodi ba sira nia lejislasaun rasik. Rai ida-idak iha sira nia nesesidade rasik ba informasaun hanesan mos iha estrutura oin-oin no sira nia lei buka hatu’ur tuir ho nesesidade no estrutura sira ne’e. Liafuan “modelu” hakarak hateten katak molok atu sei liu hosi lei ida ne’ebé hatama tipu sira ba dispozisaun ne’ebé mak hakerek iha dokumentu ida buka atu hetan efeitu boot ba divulgasaun prátika kona ba informasaun, tuir ho norma diak sira direitu atu hetan informasaun nian.

Modelu ida hodi halo Lejislasaun atu iha Liberdade ba Informasaun (Lei) fo direitu legal obrigatóriu ida atu hetan dalan ba informasaun ne’ebé mak rai metin hosi organismu públiku sira hafoin halo pedidu. Ema sidadaun tomak bele husu direitu ne’e, tanba informasaun nomos organismu públiku sira hetan ona definisaun hosi forma jeral ida. Iha Lei mos tau direitu ida ho limite liu hodi hetan dalan ba informasaun ne’ebé mak rai hosi organismu privadu sira, uainhira sei presiza hodi hala’o ka atu fo protesaun ba direitu ruma. Kona ba pontu ida ne’e, modelu ida ne’e la’o tuir ho lejislasaun Afrika Sul nian ne’ebé mak rekoñese katak informasaun importante barak sei rai hosi organismu privadu sira no, hases sira iha ámbitu lei nian, sei bele prejudika boot tebes direitu ba informasaun. 

Tuir ho termu sira prosesu nian, iha lei hakerek mos rekizitu ida atu organismu públiku sira sei hatudu funsionáriu espesial sira informasaun nian ho obrigasaun atu promove objektivu sira lei nian. Maibe, bele halo pedidu ba funsionáriu sira ne’ebé mak tu’ur organismu importante. Atu hatan ba pedidu sira ne’e sei halo iha prazu loron ruanulu nia laran, maibe sei bele mos hanaruk tan prazu ne’e ba loron hatnulu iha kazu ne’ebé mak pedidu sira luan tebes nune’e atu haksolok nia iha prazu loron raunulu nia laran sei labele. Uainhira informasaun ne’e presiza tebes atu soi moris ka liberdade ruma, sei buka atu fo iha prazu oras 48 nia laran. Ema ida halo pedidu ida bele dehan kedas liu hosi forma sa mak nia hakarak liu atu simu informasaun. Taxa sira labele sai a’as liu kustu lolos kona ba servisu atu fo informasaun nian no labele husu osan uainhira pedidu sira ne’e sai hanesan interese ema ida ka públiku nian.

Importante tebes iha lei hakerek kona ba halo nomeasaun ba Komisáriu ida ba Informasaun Independente ho kbi’it atu hare fila fali uainhira iha kazu lakoi halo divulgasaun ba informasaun no iha mandatu jeral ida hodi halo promosaun ba objektivu sira lei nian. Komisáriu ne’e sei bele simu keiza sira no lori to’o rohan ninia knar rasik nudar halo supervisaun nian. Sei iha mos kbi’it sira hodi husu atu organismu sira fo sai informasaun nomos hodi tau multa tan la la’o tuir lolos ho lei. 

Lei mos rekoñese katak iha esepsaun oin-oin, tuir ho hala’ok internasional nian, hanesan mos informasaun ema ida nian, komersial no konfidensial, saúde no seguransa, halo ezekusaun ba lei no halo formulasaun ba defeza no kestaun polítika sira. Maibe, esepsaun sira ne’e sei hakruk ba pozisaun rigoroza hosi interese públiku nian no, kona ba esepsaun balun, iha prazu jeral ida.

Iha Parte III lei nian fo responsabilidade ba organismu públiku sira liu hosi obrigasaun pozitiva oin-oin sira, hanesan mos halo rekizitu hodi fo sai tipu balun informasaun nian no rai sira nia rejistu ho orden tuir ho Kódigu Prátika sira nian mak sei fo sai hosi Komisáriu.

Iha Parte IV Lei nian buka atu fo protesaun ba ema sira ne’ebé mak fo sai informasaun – ema sira ne’ebé mak fo sai informasaun ne’ebé mak iha relasaun ho asaun lalos sira – naran katak sira hala’o ho laran luak no fiar katak informasaun ne’ebé simu ne’e los duni no fo hatene tiha ona prova sira kona ba asaun lalos nian ka iha ameasa boot ida hasoru saúde, seguransa ka ambiente.

Ikus liu, Modelu ida hodi halo Lejislasaun atu iha Liberdade ba Informasaun buka fo protesaun ba ema hotu ne’ebé mak fo sai informasaun ho laran luak liu hosi pedidu ida no, nune’e mos, tau responsabilidade kriminal ba ema sira ne’ebé mak ho neon buka atu taka dalan ba informasaun ka halakon tiha rejistu sira.

 

Downloads